مقدمه
فرآیند تعلیم و تربیت بواسطه فراهم نمودن
موجبات رشد فردی و رفاه جمعی، در زندگی انسان از نقش مهمی برخوردار است. به
طور کلی پرورش استعدادهای فردی، تحکیم پایه های زندگی جمعی، گسترش آرمان
های دمکراتیک و ایجاد تفاهم میان افراد انسانی در سایه تعلیم و تربیت صورت
می گیرد (شریعتمداری، 1385). گرچه شکل گیری و رشد شخصیت افراد یک جامعه
الزاما وابسته به تعلیم و تربیت رسمی نیست لیکن باید گفت که بخش اعظمی از
رشد فردی و اجتماعی افرادتوسط نهاد رسمی آموزش و پرورش صورت می گیرد. در
این میان تربیت شهروندان خوب یکی از مهمترین دلمشغولی های اکثر نظام های
آموزشی جهان است. جامعه ملی و جهانی کنونی نیازمند حضور انسان های آگاه،
مسئول، مشارکت جو، حساس به مسائل جامعه و علاقمند به تعامل و گفتگو است.
لذا باید تعلیم و تربیت رسمی جامعه نیز مطابق با چنین نیازمندیهایی، اهداف،
روش ها و محتوای خود را مورد بررسی و تجدید نظر قرار دهد. شیوه ای از
تعلیم و تربیت که از آن تحت عنوان تربیت شهروندی یاد می شود. مطابق با
پژوهش های انجام شده در بسیاری از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه نشان
می دهد که مسئولان تعلیم و تربیت در این کشورها با عزمی راسخ و با تدوین
برنامه های آموزشی متنوع، تربیت شهروند مناسب را در صدر اقدامات و فعالیت
های خود قرار داده اند. برای مثال: در گزارش های مطالعه تربیت شهروندی
«انجمن بین المللی ارزشیابی و پیشرفت تحصیلی» اینگونه آمده است که تمامی
جوامع معاصر دارای این نگرانی و دلمشغولی هستند که چگونه نوجوانان و جوانان
خود را برای زندگی شهری و شهروندی آماده کنند و را و رسم مشارکت در مسائل
اجتماعی را به آنان بیاموزند (توبیاس[1]، 1997؛ به نقل از وزیری و جهانی،
1385).
2-2- مفهوم شهروند و شهروندی
از جمله مباحث مهم در حوزه مطالعات
اجتماعی، سیاسی و تربیتی، مفهوم شهروندی است. این مفهوم ریشه در گستره
تاریخ داشته و همواره مورد توجه متفکران بوده است. با توجه اهمیت شهروندی :
در دوران معاصر متفکران متعددی به بحث و بررسی پیرامون این مفهوم پرداخته
اند. در این ارتباط ابتدا به تحلیل مفهوم شهروند و شهروندی پرداخته و سپس
پاره ای از نظریات متفکران بیان می گردد.
اصطلاح شهروند (Citizen) از شهر (Cite)می
آید که از واژه Civitas مشتق شده است که در زبان لاتین تقریبا معادل کلمه
پلیس در زبان یونانی است که همان شهر است و تنها مجتمعی از ساکنین نیست
بلکه واحدهای سیاسی و مستقل به شمار می آید. عده ای شهروندی را از بعد
سیاسی نگریسته و معتقد هستند شهروندی موقعیتی است که رابطه بین فرد و جامعه
سیاسی را برقرار می کند. همچنین شهروندی چارچوبی را برای تعامل افراد در
درون جامعه مدنی فراهم می کند. امتیازی که شهروندی بر دیگر هویت های
اجتماعی دارد این است که دارای یک برابری فراگیر است که دیگر هویت ها نظیر
طبقه، مذهب یا قومیت فاقد آن است (فالکس، 1381).
برخی دیگر شهروند را از بعد اجتماعی و
دینی تعریف کرده اند: «شهروند فردی است که در ساختار اجتماعی، سیاسی،
فرهنگی و اقتصادی در جامعه حضور داشته و در تصمیم سازی، تصمیم گیری و شکل
دهی آن به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم در سایه همزیستی، تعامل داوطلبانه و
تلاش همگام در نیل به سعادت دنیوی و اخروی موثر است». (بیات، 1386). به
طورکلی می توان گفت که شهروند و شهروندی تا حد زیادی وابسته به شرایط خاص
کشور و جامعه می باشد. و هر فرهنگی نیز شهروند خاص خود را می طلبد. شهروند
فردی است که در یک دولت ـ ملت زندگی می کند. از حقوق و مزایایی برخوردار
است و مسئولیت هایی همچون وفاداری نسبت به دولت بر عهده دارد (بنکس[2]،
2008). در ادبیات حوزه شهروندی تعاریف گوناگونی از صاحبنظران مختلف به چشم
می خورد از آنجا که هر یک از تعاریف از منظر و زاویه خاصی به شهروندی
نگریسته اند. بنابراین یافتن تعریفی جامع که مورد توافق تمام دست اندرکاران
این حوزه باشد، کاری دشوار است. در اینجا پاره ای از تعاریف شهروندی ارائه
شده است:
جانویتز معتقد است که شهروندی یک ایده دو
جانبه است. این ایده صرفا یک مجموعه حقوق نبوده بلکه بر وظایف و تعهدات نیز
تاکید دارد. شهروندی الگوی متعادلی بین حقوق و مسئولیت ها می باشد و این
امکان را به شهروندان می دهد که هم حاکمیت داشته باشند و هم تحت حاکمیت
باشند (ترنر و همیلتون[3]، 1994).
شاکورنسکی[4] (2005) معتقد است که
رویکردهای فلسفی، جامعه شناختی، حقوقی و آموزشی متعددی در تلاش برای پاسخ
به این سوال وجود دارد که شهروندی چیست؟ وی معتقد است شهروندی مفهومی پویا،
وابسته به زمینه، بحث انگیز و چند بعدی است. پویایی مفهوم شهروندی بدین
خاطر است که تعاریف، برداشت ها و ویژگی های شهروندی در طول تاریخ متغیر
بوده و وابسته به زمینه است، زیرا در هر زمانی تفاسیر و دلالت های مختلفی
در جوامع گوناگون داشته است . بحث انگیز است به این دلیل که در هر زمان و
مکانی در خصوص اینکه شهروندی چیست؟ اختلاف نظر وجود دارد و در نهایت
شهروندی مفهومی چند بعدی است ، زیرا دست کم متضمن چهار بعد متفاوت است:
منزلت یا پایگاه[5]، هویت[6]، فضایل مدنی[7] و عمل[8].
بارکر[9] (2000) بر این باور است که
شهروندی با حقوق انسانی در زندگی اجتماعی پیوند خورده است. شهروندی وظایف و
مسئولیت ها را بین افراد جامعه توزیع می کند و در نهایت امکان مشارکت
افراد در فعل و انفعالات اجتماعی را فراهم می سازد (واحد چوکده، 1384).
شهروندی نوعی التزام به قوانین مدنی و تعلقات اجتماعی و فرهنگی می باشد که
مرز جغرافیایی و سیاسی در محدوده یک کشور دارد و بر ضوابط و حقوق دولت ـ
ملت تاکیدی دارد ( شرفی و طاهرپور، 1387).
کوهن نیز شهروندی را یک نوع قرارداد
متقابل اجتماعی و یک سلسله حقوق متقابل دولت بر ملت و ملت بر دولت و نیز یک
احساس مشترک عمومی نسبت به هویت اجتماعی و ملی در یک محدوده مشخص می داند.
شهروندی مفهومی پیچیده و چند بعدی می باشد این مفهوم مشتمل بر ابعاد
قانونی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می باشد و حقوق و الزامات، احساس هویت و
تعهدات اجتماعی معینی برای شهروندان تعیین می کند (نقل از سچینی[10]،
2004). ایده شهروندی همیشه بازتاب دهنده نوعی خاصی از جامعه است
(کیئر[11]، 1999؛ فالکس[12]، 2001). فالکس بر این باور است که شهروندی
جنبه اقتصادی دارد و یکی از سوالاتی که هنگام تلاش برای درک شهروندی باید
بپرسیم این است که ترتیبات اجتماعی و سیاسی که در چارچوب آن شهروندی به
موقع اجرا گذاشته می شود، در چه زمینه ای شکل می گیرد (فالکس، 2001).
مارشال معتقد است که شهروندی موقعیتی است برای کسانی که اعضای جامعه هستند
ضمن اینکه از حقوقی برخوردار می باشند باید وظایفی را نیز که از آن موقعیت
بر می خیزد بر عهده گیرند به عبارت دیگر هر موقعیت اعطا شده، حقوق و
مسئولیت هایی را نیز شامل می شود (فتحی و واحد چوکده، 1388). دامسون (2000)
اظهار می کند که شهروندی نوعی از اجتماعی شدن و حاکی از آماده شدن برای
زندگی در جامعه محلی، ملی و جهانی است. شهروندی به عضویت و مشارکت فعال
افراد در جامعه اطلاق می گردد، افرادی که از حقوق ومسئولیت هایی برخوردار
هستند و قابلیت تاثیرگذاری بر خط مشی های سیاسی را دارا می باشند. از این
رو شهروندی باید فراتر از مقام و منزلت سیاسی و حقوقی در نظر گرفته شود.
این مفهوم همچنین نقشی اجتماعی به حساب می آید (بیرزیا، نقل از سچینی،
2004).
هربرت و سیرز [13](2005) معتقدند که
شهروندی به رابطه بین افراد و دولت و رابطه بین افراد در درون یک دولت
اشاره دارد. با توجه به آنچه بیان گردید شهروندی علاوه بر اشاره به مجموعه
ای از حقوق و مسئولیت های قانونی و تصریح شده ، گستره ای وسیع تر از ابعاد
صرف حقوقی و سیاسی داشته و شامل یادگیری باهم زیستن می گردد. بنکس (2008)
می گوید مفاهیم شهروندی و تربیت شهروندی در سراسر جهان بوسیله عوامل
گوناگون تاریخی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به چالش کشیده شده است. مهاجرت
گسترده، جهانی شدن و تشدید ملی گرایی به بحث و تفکرات نو در خصوص شهروندی
انجامیده است به طوری که دامنه شهروندی باید بسط پیدا کرده و حقوق سایر
شهروندان و گروه های نژادی، زبانی، فرهنگی و قومی را نیز شامل گردد.
شهروندی، از مهمترین ایده های اجتماعی است
که به منظور کمک به شناخت بهتر جامعه، روابط درونی آن و هدایت کنش ها و
رفتارها به وجود آمده است. این مفهوم مانند هر مفهوم دیگر، در بستر تاریخی –
اجتماعی و درون شبکه های مفهومی، محتوا و معنای خود را آشکار ساخته و سیر
تحولی خود را داشته است. این محتوا و معنا همواره ثابت نبوده و به اعتبار
تحولات پدید آمده در جوامع و رویکردهای نظری، دستخوش تغییر شده است. در
اغلب این تعاریف جنبه های حقوقی شهروندی مورد تاکید قرار گرفته است. با این
همه در تجربه شهروندی تنها پایگاه حقوقی شهروندی مورد تاکید قرار گرفته
است. حال آنکه تجربه شهروندی تنها به پایگاه حقوقی فرد بستگی ندارد، بلکه
به روابط بین افراد و گروه های اجتماعی نیز وابسته است (هاشمی، 1389).
[1]- Tobias
[2]- Banks
[3]- Turner, B. and Hamilton
[4]- Schugurensky
[5]- status
[6]- identity
[7]- civic virtues
[8]- agency
[9]- Barker
[10]- Cechini
[11]- Keer
[12]- Faulks
[13]- Hebert, &Sears
